Józef Ignacy Kraszewski (1812 – 1887)
Pochodził z rodziny szlacheckiej gospodarującej w Dołhem koło Prużany (dziś Białoruś) i za swoją ojczyznę najbliższą uważał Wielkie Księstwo Litewskie, choć urodził się w Warszawie (jego matka przyjechała tu w 1812 r., obawiając się działań wojennych na szlaku natarcia armii Napoleońskiej na Moskwę). Dzieciństwo spędził we dworze babki w Romanowie na Podlasiu, dokąd chętnie powracał i w młodości (dziś znajduje się tam Muzeum J. I. Kraszewskiego). Od 1822 r. uczył się w szkołach w Białej Podlaskiej, Lublinie i Świsłoczy, a od 1829 r. studiował w Wilnie: początkowo medycynę, potem mimo protestów ojca – literaturę. Po wybuchu w Warszawie powstania listopadowego został wraz z grupą kolegów aresztowany i ponad rok przebywał w rosyjskim więzieniu, a po uwolnieniu pozostawał w Wilnie pod dozorem policyjnym. Gdy zezwolono mu na powrót do Dołhego, kontynuował rozpoczętą w Wilnie twórczość literacką i dopełniał wykształcenia (bo władze carskie zlikwidowały Uniwersytet w Wilnie). W 1838 r. ożenił się z Zofią Woroniczówną, spokrewnioną z nieżyjącym już prymasem i poetą J. P. Woroniczem. Po ślubie małżonkowie gospodarowali na Wołyniu. W 1853 r. – już jako rodzice czworga dzieci – przenieśli się do Żytomierza. Kraszewski skupił się odtąd na pracy literackiej, ale nie stronił i od innych prac (został kuratorem gimnazjum, dyrektorem teatru i Towarzystwa Dobroczynności). Wskutek zatargu z konserwatywną opinią publiczną na tle jego krytyki stosunku szlachty do chłopów przyjął w 1859 r. od bankiera warszawskiego L. Kronenberga, pochodzącego z rodziny żydowskiej, ofertę redagowania „Gazety Warszawskiej” i przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy. Dzięki jego redaktorstwu liczba prenumeratorów „Gazety” w ciągu półtora roku zwiększyła się z 500 do 8000, ale z kolei naraził się na złośliwości antysemitów. W przededniu powstania 1863 r. uczestniczył w działalności politycznej, dlatego po wybuchu walk został przez podległe Petersburgowi władze krajowe uznany za osobistość niepożądaną w Warszawie. Zostawiwszy tutaj rodzinę, musiał emigrować. Wyjechał do Drezna, gdzie mieszkał do r. 1884.
W Dreźnie stał się jednoosobową instytucją polską pomocy uchodźcom politycznym, organizatorem życia literackiego i informacji o Polsce. Po śmierci wielkich poetów romantycznych był niekwestionowanym autorytetem literackim i ulubieńcem publiczności. W 1879 r. w Krakowie zorganizowano trwający tydzień jubileusz 50-lecia jego twórczości. W 1883 r. został w Berlinie uwięziony i oskarżony o współpracę z francuskim wywiadem wojskowym, a w roku następnym skazany przez trybunał w Lipsku na 3,5 roku twierdzy. Karę odbywał w Magdeburgu. Z powodu choroby urlopowany za kaucją wyjechał na kurację do Włoch, skąd po trzęsieniu ziemi schronił się w 1886 r. w Genewie. Tu do choroby nowotworowej przyłączyło się zapalenie płuc i stało się bezpośrednią przyczyną śmierci. Zwłoki jego przewieziono do Krakowa do krypty zasłużonych w kościele Na Skałce.
Był najpłodniejszym pisarzem polskim wszystkich wieków. Na jego twórczość składa się ponad 220 powieści (w XIX w. wydanych w ok. 400 t.), ok. 150 nowel, opowiadań i obrazków, ok. 20 sztuk scenicznych, ponad 20 t. prac historycznych (w tym 4 t. Historii Wilna i 3 t. Polski w czasie trzech rozbiorów 1772-1799), kilka tomów relacji z podróży, ponad 10 tomów publicystyki społeczno-politycznej i literackiej (w tym 5 tomów Rachunków z 1866-1869), więcej niż 6 tomów poezji (m.in. 3 tomów eposu z dawnych dziejów Litwy pt. Anafielas), ponad 20 tomów przekładów z 5 języków (angielskiego, francuskiego, niemieckiego, łaciny i włoskiego; prócz tego dobrze znał rosyjski), kilka tysięcy felietonów, artykułów prasowych i recenzji, które w wydaniach książkowych zajęłyby więcej niż 100 tomów (w ciągu swego życia pisał do więcej niż setki czasopism).
Był redaktorem i wydawcą. Przygotował do druku i opublikował ponad 40 tomów dokumentów historycznych i dzieł innych pisarzy. W latach 1841-1851 opracowywał na Wołyniu, w Wilnie zaś wydawał dwumiesięcznik „Athenaeum” (66 t.), w latach 1859-1863 zamieszkawszy w Warszawie redagował dziennik „Gazeta Warszawska” (w r. 1861 przemianowany na „Gazetę Polską”).
Z tym wszystkim nie był człowiekiem, który interesuje się wyłącznie zapisywanym i zadrukowanym papierem. Pasjonował się rysunkiem pejzażu i architektury (sam ilustrował swoje relacje z podróży; do dziś ocalało ponad 1600 jego rysunków). Przez wszystkie lata dorosłego życia angażował się w działalność polityczną, co dwukrotnie opłacił więzieniem. Uczestniczył w dziesiątkach przedsięwzięć społecznych, a w niejednej sprawie umiał się przeciwstawić opinii publicznej.
Źródło:
Józef Ignacy Kraszewski. - Józef Bachórz. - Wirtualna biblioteka literatury polskiej. Dostęp - 26 kwietnia 2009 r.
Józef Ignacy Kraszewski. - Życie i twórczość. Dostęp - 26 kwietnia 2009 r.
Fotografia:
Józef Ignacy Kraszewski. - Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie. Dostęp - 26 kwietnia 2009 r.
