Józef Klemens Piłsudski (1867-1935)

Polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, Naczelnik Państwa Polskiego w latach 1918-1922 i Wódz Naczelny Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926-1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczypospolitej wprowadzonych w 1926, w wyniku przeprowadzonego zamachu stanu. Nosił pseudonimy: Wiktor, Mieczysław, Ziuk, Pan Marian; później powszechnie zwany Dziadkiem lub Marszałkiem, a przez swych dawnych żołnierzy Komendantem.

Pierwszy Marszałek Polski urodził się w 1867 r. w Zułowie pod Wilnem, w rodzinie pielęgnującej tradycje patriotyczne. Józef Piłsudski wychowywał się wraz z pięcioma braćmi i czterema siostrami do siódmego roku życia na wsi, później przenosi się z rodziną do Wilna. Tam kończy rosyjskie gimnazjum i zapisuje się na studia medyczne w Charkowie. Wkrótce zostaje wydalony z uniwersytetu za udział w rozruchach studenckich. Po powrocie do Wilna zostaje wmieszany w przygotowywany przez rewolucjonistów rosyjskich spisek na życie cara Aleksandra III. Władze aresztują go i skazują na 5 lat zsyłki na Syberię. W 1892 r. Piłsudski wraca na ziemie polskie i bierze udział w tworzeniu Polskiej Partii Socjalistycznej. Pod pseudonimem „Wiktor” redaguje i drukuje pismo PPS-u „Robotnik”. W tym czasie żeni się z Maria Juszkiewiczową z Koplewskich. W 1900 r. zostaje aresztowany przez Rosjan i osadzony w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Symulując obłęd zmusza władze do przeniesienia go do szpitala w Petersburgu skąd ucieka w 1901 r. i osiedla się w Krakowie. Kontynuuje działalność m.in. na czele założonej przez siebie Organizacji Bojowej PPS, która jest jedną z głównych sił rewolucji 1905-1907 r. Po klęsce rewolucji, Piłsudski koncentruje się na przygotowaniu polskiej siły zbrojnej – niezbędnej w obliczu coraz wyraźniej zbliżającego się konfliktu państw zaborczych. Udaje mu się powołać do życia „Związek Strzelecki”, „Strzelca”, „Drużyny Strzeleckie”, a w 1912 r. zostaje wybrany ich Komendantem Głównym.

Podczas I wojny światowej organizował oddziały zbrojne – zalążek przyszłej armii polskiej. Początkowo prowadził niezależną akcję na ziemiach polskich podległych Rosji, po niej musiał podporządkować się władzom Austrii, w wyniku czego powstały Legiony Polskie. Osobiście dowodził I Brygadą Legionów i na jej czele stoczył z Rosjanami wiele bitew, zdobywając sobie sławę wskrzesiciela polskiej armii. Równocześnie zaczął tworzyć i kierować konspiracyjną organizacją POW (Polska Organizacja Wojskowa).

Józef Piłsudski walcząc z legionami u boku armii austriackiej, konsekwentnie domagał się od Niemiec i Austrii utworzenia niezawisłego rządu polskiego. W 1917 r. po odmówieniu złożenia przysięgi przez polskich żołnierzy na wierność Austrii i Niemiec Józef Piłsudski zostaje aresztowany i osadzony przez Niemców w twierdzy w Magdeburgu. Przebywa tam do listopada 1918 r. W tym czasie rodzi się Piłsudskiemu pierwsza córka Wanda ze związku z Aleksandrą Szczerbińską – towarzyszką życia Komendanta jeszcze sprzed I wojny. Dwa lata później przychodzi na świat druga córka – Jadwiga. Po klęsce Niemiec – Piłsudski wraca w listopadzie 1918 r. do Warszawy obejmując urząd Naczelnika Państwa. W latach 1919-1920 skupił się na obronie zdobytej przez Polskę niepodległości. Jako Naczelny Wódz wojsk polskich przeprowadził Piłsudski zwycięską wojnę z bolszewicką Rosja, kończąc walkę pokojem w Rydze.

Od 1920 r. był marszałkiem Polski. W 1922 r. po wyborze Gabriela Nowicza na prezydenta złożył urząd Naczelnika Państwa a w następnym roku zrezygnował ze wszystkich funkcji wojskowych. Rozczarowany kierunkiem, w jaki zmierzała demokracja w Państwie, odsunął się od życia politycznego i zamieszkał w Sulejówku pod Warszawą razem z żoną Aleksandrą, którą poślubił w 1921 r. po śmierci Marii Piłsudskiej, oraz z córkami. W maju 1926 r. niezadowolony z istniejących w Państwie stosunków, zaniepokojony pogarszająca się stale sytuacja ekonomiczną i polityczną Polski, stanął na czele wiernych mu oddziałów wojskowych i przejął władzę, zmuszając do ustąpienia z urzędu prezydenta Wojciechowskiego i premiera Witosa. Od tej chwili wywierał decydujący wpływ na wszystkie ważniejsze zagadnienia polityczne w Polsce sprawując bez przerwy urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych oraz Ministra Spraw Wojskowych. Pełnił również dwukrotnie urząd premiera (w latach 1926-28 i 1930r.). Wobec rosnącego zagrożenia zewnętrznego i anarchizacji życia wewnętrznego ograniczył uprawnienia Sejmu. Starał się utrzymać samodzielne miejsce Polski w polityce międzynarodowej – domagał się zawarcia paktu o nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934), próbując jednocześnie wzmocnić pozycję Polski wobec sojuszników zachodnich. Wiosną 1935 roku u mającego od wielu lat kłopoty ze zdrowiem Marszałka stwierdzono raka wątroby. 12 maja 1935 roku Józef Piłsudski umiera. Został pochowany na Wawelu, serce zaś – zgodnie z Jego ostatnią wolą - spoczęło w grobie matki na wileńskim cmentarzu na Rossie.

Zułów, miejscowość leżąca nad rzeką Merą, w odległości 60 km na północny wschód od Wilna, gdzie przyszedł na świat wskrzesiciel niepodległości Rzeczypospolitej – Marszałek Józef Piłsudski znajduje się dziś pod opieką Związku Polaków na Litwie. Rośnie tam legendarny tzw. Dąb Marszałka Piłsudskiego. Został posadzony 10 października 1937 roku przez marszałkową Aleksandrę Piłsudską i Prezydenta Ignacego Mościckiego na dawnych fundamentach dworu. Za czasów sowieckich to drzewo, obecnie 70-letnie, było jedyną zachowaną tu zwiazaną z imieniem Marszałka pamiątką. Natomiast teren dawnego majątku Piłsudskich przez lata stopniowo przekształcał się w dzikie nieużytki ze szpetnymi ruinami w tle. Sowieckie władze demonstracyjnie bezcześciły to miejsce. Po ogłoszeniu na Litwie niepodległości władzom litewskim również nie zależało na jego reaktywowaniu. Ten stan trwał aż do 2005 roku, gdy Związkowi Polaków na Litwie, po wielu zabiegach, udało się kupić część tego terenu wraz z dębem i miejscem, gdzie stał dwór. Dokonano tu podstawowych prac porządkowych, posadzono dekoracyjne rośliny. Wzniesiono też potężny kamień pamiątkowy. Miejsce urodzin Marszałka jest pod opieką Związku Polaków na Litwie – głosi napis u stóp tego głazu. Na granitowej płycie nie zabrakło oczywiście i sentencji samego Marszałka, który powiedział kiedyś, że: Są ludzie i są prace ludzkie, tak silne i tak potężne, że śmierć przezwyciężają, że żyją i obcują między nami.

W odległości około 22 km na północ od Wilna jest miejscowość Pikieliszki, gdzie do dziś zachowała się letnia rezydencja Marszałka Piłsudskiego. Zbudowany (prawdopodobnie na początku XIX w.) w stylu klasycystycznym dworek stał się własnością Aleksandry i Józefa Piłsudskich w 1930 roku. Piłsudscy dostali go w zamian za podwileńskie Świątniki, nadane Marszałkowi jako kawalerowi Orderu Virtuti Militari w 1922 r. (Aleksandra Piłsudska także była odznaczona krzyżem Virtuti Militari).

Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości dwór przejął samorząd rejonu wileńskiego, w którym większość radnych stanowią mieszkający na Litwie Polacy. Dwór odnowiono i zakonserwowano. Władze rejonu planują urządzić w nim obiekt turystyczny z Izbą Pamięci Marszałka Piłsudskiego. Niekiedy odbywają się tu polskie imprezy kulturalne.

Źródło:
Józef Klemens Piłsudski. – Publiczne Gimnazjum nr 1 w Brzegu. Dostęp – 19 maja 2009 r.
Fotografia:
Marszałek Józef Piłsudski – replika projektu banknotu z 1995 r.  – Numizmatyka: Monety i akcesoria. Dostęp – 19 maja 2009 r.